ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
195
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
ميان چاه تا منا را در يك ساعت سواره مىتوان پيمود . هم اكنون آب اين چاه مورد استفادهء شريف و والى و كارمندان محمل مصرى و شامى و حجاج توانگر مىباشد كه آب را به وسيلهء مشكهايى كه بر پشت حيوانات و چهارپايان قرار دارد به جايگاههاى خود حمل مىكنند و اين چنين ، چشمه نعمان در آن تاريخ ، ويژه عرفات و منا گرديد و زبيده براى رساندن اين آب مبلغ يك ميليون و هفتصد هزار دينار طلا هزينه كرد . گفته مىشود ، چون اين كار تمام شد مباشران و دستاندركاران براى ارائه گزارش هزينه و پيشرفت كار و گرفتن دستمزد خود و تسويه با خزانهدارى خلافت ، نزد زبيده آمده و دفترهايى كه حساب هزينهها را در آن ثبت نموده بودند ارائه دادند ، در آن هنگام زبيده در كاخ برافراشته و مشرف خود بر دجله به استراحت مىپرداخت . به فرمان او تمامى دفاتر را در دجله انداختند و گفت : « اين حساب را براى روز حساب درافكنديم . نزد هر كس چيزى از پول باقى مانده است از آن اوست و هر كس طلبى دارد به دو خواهم پرداخت و فرمان داد به آنان جامهها و هدايايى گرانبها بخشيده شود » خداوند سعى و كوشش او را قبول كند و او را در رحمت وسيع خويش قرار دهد . آب چشمهء مكه به علت كاهش بارندگى به تدريج رو به كاهش گذاشت و بعضى از قسمتهاى قنات آن بر اثر طغيان آب و سيلابها منهدم گرديد ، در سال 210 هجرى به فرمان صالح بن عباس ، آبگيرهايى در قسمتهاى مختلف مكه ساخته شد و مسير آنها را به قنات پيوند داد كه آب اضافى به بركه ماجن در پايين مكه سرازير مىگشت . در اين فاصله هر يك از خلفا و پادشاهان قسمتهايى از چشمه يا قناتهاى تخريب شده را به وسيلهء افرادى كه گسيل مىداشتند ، اصلاح و ترميم مىكردند ؛ از آن جمله 1 - جعفر بن معتصم ( متوكّل على اللّه عباسى ) ، صد هزار دينار طلا به مكه فرستاد براى ترميم و جارى كردن آب چشمه به عرفات و اين هنگامى بود كه پس از زلزلههاى سال 241 هجرى ، تعدادى از چشمههاى مكه پنهان گرديد . همچنين ابراهيم بن خلكان چشمهء زبيده را در سال 500 هجرى تعمير نمود . اين نوشته را بر لوحى در جبل الرحمه در طرف راست شخصى كه از آن بالا مىرود ديدم : « بسم اللّه الرحمن الرحيم و صلّى اللّه على سيدنا محمد و على امام اللّه ظلّ مولانا